Oküler onkoloji, göz küresinin içindeki tabakalarda, göz kapaklarında, gözü saran ince zarda veya göz çukurunda ortaya çıkan tümöral oluşumların tanı ve tedavisine odaklanan tıbbi bir alt branştır. Halk arasında göz kanseri olarak bilinen bu hücresel değişimlerin yapısını, büyüme davranışlarını ve çevre dokulara olan etkisini inceleyen bu disiplin, doğrudan genel sağlığınızı ve yaşam kalitenizi güvence altına almayı hedefler. Sadece oftalmoloji alanının değil aynı zamanda kanser biliminin de en hassas kesişim noktalarından birini temsil eder. Vücudumuzun dış dünyaya açılan en önemli penceresindeki mikroskobik farklılıkların titizlikle yönetilmesi, sağlıklı ve aydınlık bir geleceğin en temel anahtarıdır.
Oküler Onkoloji (Göz Kanseri) Tedavisinde Temel Amaçlar Nelerdir?
Bu karmaşık hastalıkların tedavisinde kararlar alınırken her zaman sarsılmaz bir öncelik sıralaması takip edilir. Tıp dünyası, bu tür hassas durumlarda duygusal değil tamamen hayat kurtarıcı bir hiyerarşi ile hareket eder.
Birinci ve en büyük öncelik, hastanın yaşamını korumaktır. Gözdeki kitle ne kadar küçük veya büyük olursa olsun, seçilen tedavi yönteminin temel amacı kanserli hücrelerin kan dolaşımı yoluyla vücudun başka yerlerine, özellikle de karaciğer veya beyin gibi hayati organlara sıçramasını kesin olarak engellemektir. Yaşam güvence altına alınmadan diğer adımlara geçilmez.
İkinci amaç mümkün olan her senaryoda göz organının fiziksel olarak yerinde kalmasını sağlamaktır. Geçmiş yıllarda, göz içi tümörlerinde en sık başvurulan yöntem gözün tamamen alınmasıyken, bugün modern tedaviler sayesinde hastaların kendi gözleriyle hayatlarına devam etmeleri çok yüksek oranlarda başarılabilmektedir.
Üçüncü ve son amaç ise görme yetisini en üst düzeyde korumaktır. Bazen tümör, yapısı gereği görme sinirine veya görme merkezine o kadar hasar verir ki organ fiziksel olarak kurtarılsa bile görme yetisi geri getirilemeyebilir. Ancak bu sıralama sayesinde, hastanın sağlıklı bir şekilde hayatına devam etmesi garanti altına alınmış olur.
Oküler Onkoloji (Göz Kanseri) Şüphesinde Hangi Tanı Cihazları Kullanılır?
Teşhis süreci her zaman detaylı bir biyomikroskobik muayene ile başlar. Göz bebekleri özel damlalarla büyütülür ve güçlü ışıklar altında gözün en arka tabakaları dikkatle incelenir. Ancak dışarıdan bakmak, tümörün derinliğini, yoğunluğunu ve karakterini anlamak için asla yeterli değildir. Bu aşamada devreye çok özel görüntüleme sistemleri girer. Göz küresinin yapısı gereği, cihazlar adeta bir denizaltının sonar sistemi gibi çalışarak karanlık bölgelerin haritasını çıkarır.
Kullanılan başlıca teknolojiler şunlardır:
- Ultrasonografi
- Ultrason Biyomikroskopi
- Optik Koherens Tomografi
- Manyetik Rezonans
- Bilgisayarlı Tomografi
Bu cihazlardan göz ultrasonografisi, ses dalgalarını kullanarak tümörün milimetrik boyutlarını ölçer. Tümörün iç yapısının ne kadar sert veya yumuşak olduğu, içinde kireçlenme olup olmadığı bu yolla anlaşılır. Optik Koherens Tomografi ise gözün ağ tabakasının hücresel düzeyde kesitlerini alır. Işık dalgalarıyla çalışan bu sistem, tümörün etrafında sıvı birikimi olup olmadığını veya kılcal damarların ne durumda olduğunu gösterir. Manyetik Rezonans, yani MR çekimleri ise tümörün göz sınırlarını aşıp aşmadığını, kemiklere veya beyne doğru bir ilerleme yapıp yapmadığını teyit etmek için kullanılır.
Yetişkinlerde En Sık Görülen Oküler Onkoloji (Göz Kanseri) Türü Nedir?
Yetişkinlik döneminde gözün kendi hücrelerinden kaynaklanan en yaygın kötü huylu tümör üveal melanomdur. Çoğu kişi melanom kelimesini ciltte, tehlikeli şekilde değişime uğrayan güneş lekelerinden veya benlerden dolayı duymuştur. Mantık olarak benzer olsa da göz melanomu biyolojik açıdan cilt melanomundan çok farklıdır. Gözümüzün arka kısmında, sinir tabakasını besleyen ve kan damarları açısından vücudun en zengin bölgelerinden biri olan koroid adı verilen süngerimsi bir tabaka bulunur. İşte bu tabakadaki renk hücrelerinin kontrolden çıkıp çoğalmasıyla üveal melanom gelişir.
Genellikle altmış yaş ve üzerindeki kişilerde daha sık rastlansa da her yaş grubunda ortaya çıkma ihtimali vardır. Tümör büyüdükçe gözün içindeki jelsi yapıya doğru bir mantar şeklinde ilerleyebilir ve erken fark edilmezse etrafındaki sağlıklı dokuları hızla tahrip eder.
Yetişkinlerde Oküler Onkoloji (Göz Kanseri) Hangi Belirtilerle Ortaya Çıkar?
Bu hastalığın en ürkütücü yanlarından biri, oldukça sinsi bir karaktere sahip olmasıdır. Hastaların çok önemli bir kısmı hiçbir ağrı, sızı veya görme bozukluğu yaşamaz. Sadece gözlük numaralarını değiştirmek veya rutin bir kontrol yaptırmak için gittiklerinde, damlalı muayene sırasında tesadüfen bu gerçekle yüzleşirler. Ancak tümör, görme merkezine doğru büyürse veya belli bir hacme ulaşırsa bazı sinyaller vermeye başlar.
Sık karşılaşılan belirtiler şunlardır:
- Görme bulanıklığı
- Işık çakmaları
- Uçuşan siyah noktalar
- Görme alanı daralması
- Göz tansiyonu yüksekliği
Özellikle gözün ön kısımlarına, renkli tabakanın arkasına gizlenen kitleler kendilerini çok uzun süre saklayabilir. Bazen sadece anlamsız bir katarakt gelişimiyle veya göz tansiyonunun aniden fırlamasıyla belirti verebilirler. Karanlıkta durup dururken gözün içinde şimşek çakıyormuş gibi hissedilen ışık parlamaları, tümörün görme sinirlerine yaptığı mekanik baskının bir sonucudur ve kesinlikle ciddiye alınmalıdır.
Yetişkin Oküler Onkoloji (Göz Kanseri) Hastalarında Tedavi Süreci Nasıldır?
Tedavi yönteminin belirlenmesi, tamamen hastanın durumuna özel bir strateji gerektirir. Tümörün çapı, yüksekliği, nerede konumlandığı ve kişinin genel sağlık durumu değerlendirilerek bir yol haritası çizilir. Modern tıp, organı yerinde tutmak için oldukça yenilikçi çözümler sunar.
Tedavi seçenekleri şunlardır:
- Plak radyoterapi
- Lazer termoterapi
- Proton ışın tedavisi
- Stereotaktik radyocerrahi
- Enükleasyon cerrahisi
Bugün küçük ve orta boyutlu tümörlerde en başarılı yöntem plak radyoterapi, diğer adıyla brakiterapidir. Madeni paradan bile küçük olan altın veya özel alaşımlı bir plağın içine radyoaktif çekirdekler yerleştirilir. Ameliyathane ortamında gözün dış yüzeyine, tam tümörün arka kısmına denk gelecek şekilde bu plak dikilir. Hastalar birkaç gün hastanede, özel kurşun kaplı odalarda misafir edilir. Bu süreçte radyasyon sadece tümöre ulaşır, vücudun diğer bölgelerine yayılmaz. Süre dolduğunda plak çıkarılır ve tümörün zaman içinde sönüp küçülmesi beklenir.
Eğer tümör radyoterapiye uygun bir yerde değilse veya çok büyükse, gözün dışından milimetrik hassasiyetle ışın gönderilen robotik cerrahi sistemleri kullanılabilir. Ancak kitle artık gözün içini tamamen kaplamış, dayanılmaz ağrılara neden olmuş ve gözün görme işlevini tamamen yok etmişse, hastanın hayatını korumak için göz küresinin tamamen alınması gerekebilir.
Çocukluk Çağı Oküler Onkoloji (Göz Kanseri) Hastalığı Olan Retinoblastom Nedir?
Oküler onkolojinin duygusal olarak en zorlayıcı, ancak tedavi başarı oranlarıyla en çok umut veren alanı çocukluk çağı tümörleridir. Bunların başında retinoblastom gelir. Retinoblastom, gözün görmeyi sağlayan sinir tabakasındaki hücrelerin anne karnındayken veya doğumdan hemen sonra genetik bir hataya uğrayarak kontrolsüzce çoğalmasıyla başlar.
Hastaların çok büyük bir kısmı üç yaşın altındaki bebekler ve küçük çocuklardır. Ailesel ve genetik yatkınlık söz konusu olduğunda tümör genellikle her iki gözde birden, hatta aynı gözün içinde birden fazla noktada ortaya çıkabilir. Genetik bir miras olmayan, tamamen tesadüfi gelişen vakalarda ise genellikle sadece tek bir göz etkilenir. Bu tümör çok hızlı büyüme potansiyeline sahiptir ve zamanla yarışılan bir süreci beraberinde getirir.
Çocuklarda Oküler Onkoloji (Göz Kanseri) Belirtileri Nelerdir?
Çocuklar ve özellikle bebekler görme kayıplarını ifade edemedikleri için, bu hastalığı fark etmek genellikle ebeveynlerin dikkatine kalır. Retinoblastomun çok karakteristik, adeta imza niteliğinde bazı dışa vurumları vardır.
Başlıca belirtiler şunlardır:
- Göz bebeğinde beyaz parlama
- Şaşılık
- Gözde kayma
- Gözde büyüme
Bu hastalığın en bilinen ve en erken fark edilen belirtisi, tıp dilinde lökokori denilen durumdur. Normalde karanlıkta flaşla çekilen fotoğraflarda göz bebeklerimiz kırmızı çıkar. Ancak retinoblastomlu bir çocuğun göz bebeği, tıpkı bir kedi gözü gibi beyaz veya sarımtırak bir renk yansıtır. Bu beyazlığın sebebi, gözün arka kısmını kaplayan devasa, beyaz renkli kütlenin ta kendisidir. Flaş ışığı içeri girer ve doğrudan bu tümöre çarpıp geri yansır. Eğer kitle, çocuğun ana görme merkezini kapatmışsa, o göz odaklanma yeteneğini kaybeder ve göz kayması, yani şaşılık başlar. Yeni başlayan her çocukluk çağı şaşılığı mutlaka detaylı bir taramadan geçirilmelidir.
Çocuklarda Oküler Onkoloji (Göz Kanseri) Tedavisinde Hangi Yöntemler Tercih Edilir?
Son yirmi yılda bu çocukların tedavisi inanılmaz bir evrim geçirmiştir. Eskiden çocukların yüzüne, gözleri de kapsayacak şekilde dışarıdan yoğun radyoterapi verilirdi. Bu durum hayat kurtarsa da yıllar sonra o çocukların yüz kemiklerinde asimetriler gelişmesine veya sekonder kemik kanserlerinin ortaya çıkmasına sebep oluyordu. Bu trajik yan etkilerden kurtulmak için tıp dünyası tamamen yeni yöntemlere yöneldi.
Kullanılan modern tedavi teknikleri şunlardır:
- Sistemik kemoterapi
- İntraarteriyel kemoterapi
- İntravitreal kemoterapi
- Lazer fotokoagülasyon
- Kriyoterapi
Günümüzde en devrimsel yöntem göz damarı içinden verilen kemoterapidir. Bir çocuk kardiyoloğu, anestezi uzmanı ve oküler onkoloji cerrahından oluşan bir ekip, çocuğun kasığındaki atardamardan çok ince bir mikro kateterle giriş yapar. Bu ince tüp, kalbin üzerinden geçerek boyun damarlarına, oradan da tam gözün içine kan taşıyan oftalmik artere kadar ilerletilir. Kemoterapi ilacı, çocuğun saçını dökecek veya bağışıklığını çökertecek şekilde tüm vücuda verilmez; sadece hedefe, doğrudan gözün içine zerk edilir. Bu işlem sayesinde geçmişte kesin olarak alınması gereken pek çok göz kurtarılmakta, çocuklar hem hayatta kalmakta hem de görebilmektedir.
Göz Kapağında Görülen Oküler Onkoloji (Göz Kanseri) Türleri Nelerdir?
Oküler onkoloji, sadece gözün yuvarlak küresiyle değil onu dış etkenlerden koruyan kapaklarla ve konjonktiva adı verilen zarla da ilgilenir. Göz kapağında ortaya çıkan sivilceler, et benleri veya arpacıklar çoğu zaman son derece masumdur. Ancak bazen, sıradan gibi görünen bir lezyonun altında son derece saldırgan hücreler gizleniyor olabilir.
Sık görülen kapak maligniteleri şunlardır:
- Bazal hücreli karsinom
- Skuamöz hücreli karsinom
- Sebase bez karsinomu
- Malign melanom
Göz kapağı kanserlerinin çok büyük bir kısmı bazal hücreli karsinomdur. Özellikle alt kapağın buruna yakın kısmında yerleşmeyi sever. İnci gibi parlayan, kenarları hafif kalkık, ortasında geçmeyen küçük bir yara veya kabuklanma şeklinde başlar. Yıllarca güneşe maruz kalmak en büyük sebebidir.
Ancak en tehlikeli ve en yanıltıcı olanı sebase bez karsinomudur. Göz kapağındaki yağ bezlerinden köken alan bu tümör, dışarıdan bakıldığında sıradan bir arpacığa benzer. Hastalar aylarca sıcak pansuman yapar, merhem sürer ama o sertlik asla kaybolmaz. Hatta bazen ameliyatla arpacık temizlenir, kısa süre sonra aynı yerde tekrar çıkar. İyileşmeyen ve inatla tekrarlayan bu tür kapak şişlikleri mutlaka biyopsi ile incelenmelidir.
Vücuttaki Diğer Kanserler Oküler Onkoloji (Göz Kanseri) Kapsamında Göze Sıçrar Mı?
Bu sorunun cevabı maalesef evettir. Göz, vücudun diğer bölgelerindeki hastalıkların sessiz bir durağı, kan yoluyla yayılan hücrelerin sığınağı olabilir. Gözümüzün arka tabakasındaki damar ağı o kadar yoğun, kan akışı o kadar hızlıdır ki dolaşıma karışan herhangi bir kötü huylu hücre bu ağa çok kolay takılır ve yerleşip büyümeye başlar.
Göze en çok sıçrama yapan durumlar şunlardır:
- Meme kanseri
- Akciğer kanseri
- Sindirim sistemi tümörleri
- Prostat kanseri
- Böbrek tümörleri
Kadınlarda meme kanseri, erkeklerde ise akciğer kanseri göze metastaz yapma konusunda en ön sıralarda yer alır. Tümör göze yerleştiğinde çok hızlı bir şekilde etrafına sıvı salgılamaya başlar. Bu sıvı, görme sinirlerini yerinden kaldırarak çok ani ve çok dramatik görme kayıplarına neden olur. Bazen, hastalar sırf gözleri aniden görmemeye başladığı için kliniğe başvurur ve gözlerinde bir kitle saptanır. Yapılan detaylı vücut taramaları sonucunda, aslında asıl sorunun henüz hiç belirti vermemiş bir akciğer tümörü olduğu ortaya çıkar. Yani göz hekimi, hastanın hayatını kurtaracak olan genel onkolojik tedavinin başlamasına vesile olur.
Oküler Onkoloji (Göz Kanseri) Ameliyatları Nasıl Yapılır ve Göz Protezi Nedir?
Göz kanseri ameliyatları, sıradan bir katarakt cerrahisinden tamamen farklı prensiplerle yapılır. En büyük korku ve risk, ameliyat sırasında tümör hücrelerinin kırılarak gözün dışına, kaslara veya çevre dokulara ekilmesidir. Bu yüzden son derece yumuşak, “dokunmadan” ve izolasyon kurallarına katı şekilde uyularak işlemler gerçekleştirilir.
Bazen tüm çabalara rağmen gözün alınması, yani enükleasyon kaçınılmaz hale gelir. Hastalar için bir organı kaybetme fikri psikolojik olarak son derece sarsıcıdır ve büyük bir korku yaratır. Ancak cerrahi teknikler hastanın estetik bütünlüğünü koruyacak şekilde tasarlanmıştır.
Protez uygulaması aşamaları şunlardır:
- Göz küresinin dikkatlice çıkarılması
- Orbita içine bilye implant yerleştirilmesi
- Göz kaslarının bilyeye dikilmesi
- Geçici şeffaf kalıp takılması
- Özel ölçü protez üretimi
Göz küresi alındığında, boşalan yuvanın içine vücutla tamamen uyumlu yuvarlak bir bilye yerleştirilir. Gözü sağa sola, yukarı aşağı hareket ettiren o ince kaslar, özenle bu bilyenin üzerine dikilir. Yaklaşık altı haftalık bir iyileşme sürecinden sonra hastanın diğer gözünün rengine, damar yapısına ve iris desenine birebir uyan, el yapımı akrilik bir protez takılır. Göz kasları bilyeye bağlı olduğu için, kişi diğer gözüyle nereye bakarsa, protez göz de o yöne doğru son derece doğal bir şekilde hareket eder. Çoğu zaman dışarıdan bakan birinin protezi fark etmesi neredeyse imkansızdır.
Hangi Durumlarda Oküler Onkoloji (Göz Kanseri) Şüphesiyle Doktora Gidilmelidir?
Bedenimizin bize verdiği sinyalleri doğru okumak, erken teşhisin en temel kuralıdır. Gözle ilgili bazı değişimler, basit bir yorgunluk veya alerji olarak geçiştirilemeyecek kadar ciddidir. Özellikle belli başlı şikayetler tekrar ediyor ve uygulanan basit tedavilere cevap vermiyorsa uyanık olmak gerekir.
Acil muayene gerektiren durumlar şunlardır:
- Flaşlı fotoğraflarda beyaz parlama
- İyileşmeyen arpacıklar
- Göz çevresinde kanamalı yaralar
- Ani başlayan şaşılık
- İzah edilemeyen görme kaybı
- İnatçı ve kronik kızarıklık
- Gözün yuvasından öne doğru çıkması
- Çift görme şikayeti
Gözün beyaz kısmında, irisinde veya göz kapağında daha önce var olan küçük kahverengi bir benin aniden büyümeye başlaması, sınırlarının düzensizleşmesi veya üzerinde yeni damarların oluşması asla göz ardı edilmemelidir. Aynı şekilde kortizon veya antibiyotik damlalarının haftalarca kullanılmasına rağmen geçmeyen derin göz kızarıklıkları, maskelenmiş çok daha ciddi bir sorunun, hatta bazen bir göz içi lenfomasının habercisi olabilir.
Prof. Dr. Tansu Erakgün, retina hastalıkları ve vitreoretinal cerrahi alanında 30 yıla yakın deneyime sahip bir göz hastalıkları profesörüdür. İzmir’deki Özel Kaşkaloğlu Göz Hastanesi’nde retina dekolmanı, diyabetik retinopati, makula hastalıkları ve katarakt cerrahisi gibi ileri düzey tedaviler uygulamaktadır.
Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi mezunu olan Prof. Dr. Erakgün, aynı kurumda göz hastalıkları uzmanlık eğitimini tamamladıktan sonra akademik kariyerinde hızla yükselerek 2004’te doçent, 2010’da profesör unvanını almıştır. Antwerp, Frankfurt ve Duisburg’daki ileri retina cerrahisi merkezlerinde eğitimler alarak uluslararası düzeyde deneyim kazanmıştır.
Prof. Dr. Erakgün, dünya literatürüne giren “Erakgun Spatula Knife” ve “Erakgun Snare” adlı cerrahi aletlerin tasarımcısıdır. Bu yenilikçi cihazlar, vitreoretinal cerrahinin global gelişiminde önemli bir kilometre taşı olmuştur. Bugüne kadar 15.000’in üzerinde cerrahi operasyon gerçekleştiren Prof. Dr. Erakgün, bilimsel çalışmaları ve klinik başarılarıyla Türkiye’de ve dünyada oftalmoloji alanında saygın bir otorite olarak kabul edilmektedir.
Aktif üyesi olduğu kuruluşlar arasında Türk Oftalmoloji Derneği, European Vitreoretinal Society (EVRS) ve American Academy of Ophthalmology (AAO) bulunmaktadır.
